PROGRAM Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym

Zadanie realizowane ze środków
Narodowego Programu Zdrowia
na lata 2021-2025,
finansowane przez Ministra Zdrowia

Dlaczego?

W sytuacjach trudnych, z którymi nie możemy sobie poradzić – tracimy nadzieję. Wtedy nierzadko przychodzą czarne myśli, rezygnacyjne, czasem samobójcze. Jak w takich chwilach dajemy sobie radę? Co pomaga? Co nie pomaga? Do kogo zwracamy się o ratunek czy pomoc? Gdzie i u kogo znajdujemy wsparcie?

Samobójstwo to śmierć, której możemy zapobiec. Bądźmy wrażliwi na siebie nawzajem. Korzystajmy z pomocy specjalistów.

Celem realizatorów Programu Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym jest skuteczna profilaktyka i zmniejszenie liczby samobójstw w Polsce. Chcemy łączyć dobre doświadczenia, korzystać z dorobku nauki i działać wspólnie!

Kto?

Po wielu latach wspólnych działań środowisk naukowych, organizacji pozarządowych i instytucji publicznych został wprowadzony w życie Program Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym w ramach celu 3 czyli Promocja Zdrowia Psychicznego. Dużą rolę w opracowaniu tego Programu odegrał zespół ekspertów skupiony w Zespole Roboczym ds. zapobiegania depresji i samobójstwom przy Radzie ds Zdrowia Publicznego przy Ministerstwie Zdrowia.

Instytutowi Psychiatrii i Neurologii (IPiN) w Warszawie powierzono koordynację realizacji wszystkich zadań określonych w tej części NPZ. Na terenie IPiN działa Biuro ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym powołane w celu koordynacji oraz prowadzenia działań określonych w Programie Zapobieganie Zachowaniom Samobójczym. IPiN powołał Radę Konsultacyjną złożoną z ekspertów z zakresu zdrowia publicznego, różnych dziedzin medycyny, psychologii a także przedstawicieli organizacji pozarządowych i jednostek samorządu terytorialnego w celu wyboru szczegółowych działań i ich zakresu poddane interdyscyplinarnej konsultacji.

W jaki sposób?

Zachowania samobójcze to globalny problem zdrowia publicznego. Śmiercią samobójczą umiera na świecie 700 tysięcy osób rocznie. Liczba osób podejmujących próby samobójcze jest 10-20 krotnie większa.

Zapobieganie zachowaniom samobójczym pozostaje wyzwaniem dla Wszystkich ludzi dobrej woli, służb publicznych, instytucji rządowych, samorządowych i pozarządowych, jako że wywiera na Wszystkich negatywny wpływ.

Celem wyznaczonym przez Światową Organizację Zdrowia jest obniżenie liczby samobójstw o jedną trzecią do roku 2030.

Doświadczenia krajów, które wdrożyły programy zapobiegania zachowaniom samobójczym, dowodzą, że profilaktyka jest skuteczna, czyli zmniejsza ryzyko zachowań samobójczych.

W Polsce każdego dnia umiera śmiercią samobójczą 14 osób, czyli około 5 tysięcy osób rocznie (najczęściej są to mężczyźni i osoby w wieku produkcyjnym 30-70 lat). Dużym problemem zdrowia publicznego są samobójstwa dzieci i młodzieży w wieku 12-18 lat. Śmiercią samobójczą ginie w Polsce ok. 100 nastolatków rocznie.

Dane statystyczne o samobójstwach w Polsce są zbierane równolegle przez:
• Główny Urząd Statystyczny (ostatnie dane za rok 2020)
• Komendę Główną Policji (publikowane co roku)

W ostatnich 5 latach wskaźnik samobójstw (liczba osób zmarłych z powodu samobójstwa na 100 tysięcy mieszkańców) utrzymywał się na podobnym poziomie tj. ponad 11/100 tysięcy). Dotyczy to również 2020 roku (pierwszego roku pandemii Covid-19).

W przypadku prób samobójczych w grupie wiekowej 0 – 18 r.ż. współczynnik wzrósł od 3,6 (w roku 1999) do 20,5 na 100 tys. w roku 2021. Podobnie jak w przypadku samobójstwa, największy wzrost odnotowuje się w grupie wiekowej 13-18 r.ż. (8,5 do 62,5 na 100 tysięcy). Wynik ten jest niepokojący, gdyż podjęcie próby samobójczej wiąże się ze zwiększeniem ryzyka samobójstwa.

Po wielu latach wspólnych działań środowisk naukowych, organizacji pozarządowych i instytucji publicznych w 2021 roku został wprowadzony w życie Program Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym w ramach Narodowego Programu Zdrowia (na lata 2021-2025). Dużą rolę w opracowaniu tego Programu odegrał zespół ekspertów skupiony w Zespole Roboczym ds. zapobiegania depresji i samobójstwom przy Radzie ds Zdrowia Publicznego przy Ministerstwie Zdrowia.

Głównym celem programu jest zapobieganie samobójstwom poprzez:
• Zwiększenie dostępu do pomocy dla osób w kryzysie samobójczym
• Zwiększenie kompetencji osób udzielających pomocy
• Programy profilaktyczne skierowane do różnych populacji
• Ograniczenie dostępu do metod popełnienia samobójstwa
• Poprawę monitorowania prób i zgonów samobójczych
• Oraz prowadzenie odpowiedzialnej polityki informacyjnej na temat zachowań samobójczych
• Prowadzenie badań naukowych
• Współpracę z mediami oraz monitoring mediów w zakresie podejmowania przez nie tematyki zachowań samobójczych.

Program jest oparty na strategiach mających naukowe dowody skuteczności oraz na rzetelnych źródłach danych o zjawisku zachowań samobójczych.

Kalendarium wydarzeń

WHO – Przewodnik dla pracowników w terenie. Psychologiczna Pierwsza Pomoc.

Przewodnik został opracowany w celu stworzenia powszechnie akceptowanych materiałów do udzielania pierwszej pomocy psychologicznej w krajach o niskich i średnich dochodach.

Niniejszy przewodnik – zatwierdzony przez wiele międzynarodowych agencji – odzwierciedla wyłaniającą się naukę i międzynarodowy konsensus dotyczący tego, jak wspierać ludzi w bezpośrednim następstwie skrajnie stresujących wydarzeń.

Światowa Organizacja Zdrowia. (‎2022)‎. Psychologiczna Pierwsza Pomoc: Przewodnik dla pracowników w terenie. Światowa Organizacja Zdrowia. Regionalne Biuro dla Europy.

W 2021 r. odnotowano wzrost liczby osób, które podjęły próbę samobójczą

Najnowsze dane Komendy Głównej Policji dotyczące zamachów samobójczych zwracają uwagę ekspertów ds. zdrowia psychicznego. Choć, jak wynika z danych KGP, liczba samobójstw w Polsce od czterech lat utrzymuje się na zbliżonym poziomie, to jednak w 2021 r. odnotowano wyraźny wzrost liczby osób, które podjęły próbę samobójczą. Zdaniem ekspertów Instytutu Psychiatrii i Neurologii (IPiN) świadczy to o tym, że coraz więcej osób w Polsce potrzebuje pomocy specjalistycznej, a także wsparcia społecznego.

Z danych Komendy Głównej Policji (KGP) wynika, że w 2021 r. w wyniku zamachu samobójczego zmarło w Polsce 5201 osób, podczas gdy w poprzednich latach liczba takich zgonów wynosiła: 5165 w 2020 r., 5255 w 2019 r. i 5182 w 2018 r.  Natomiast w grupie dzieci i młodzieży tendencje są nieco inne – było 127 zgonów w roku 2021, a w poprzednich latach odpowiednio 107, 98, 97 i 116.  Trudno jednoznacznie zinterpretować to zjawisko.

Tym, co szczególnie zwróciło uwagę psychiatrów i suicydologów w najnowszych danych policyjnych jest wyraźny wzrost liczby prób samobójczych odnotowany w 2021 r., szczególnie u osób w wieku od 7 do 24 lat.

– Stan po próbie samobójczej lub zagrożenie podjęciem próby samobójczej wydają się być najczęstszą przyczyną hospitalizacji psychiatrycznych u młodzieży – wskazuje dr hab. n. med. Barbara Remberk, kierownik Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży w IPiN, odnosząc się do danych dotyczących funkcjonowania szpitali.

Analizując powyższe dane, trzeba wziąć pod uwagę pewne związane z nimi ograniczenia i trudności interpretacyjne.

– Chcemy podkreślić, że wyłącznie „ilościowe” podejście, koncentrujące się tylko na danych liczbowych, nie pozwala na adekwatną interpretację tego złożonego problemu. Na podstawie tych danych nie możemy nic powiedzieć o przyczynach zachowań samobójczych, a także uwarunkowań regionalnych, środowiskowych, rodzinnych i osobistych osób, które podjęły próbę samobójczą. Są to wyłącznie informacje o skali zjawiska rejestrowane przez policję na miejscu zdarzenia. Nie obejmują zdarzeń w placówkach służby zdrowia, które udzielają pomocy osobom po próbie samobójczej – zaznacza dr n. med. Iwona Koszewska, kierownik Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym w IPiN.

Co zatem warto wiedzieć o przyczynach samobójstw?

– Zachowania samobójcze uwarunkowane są wieloczynnikowo. Obecnie dominuje tzw. model biopsychospołeczny, który zakłada udział wielu czynników: zarówno osobistych, ale także społecznych, sytuacyjnych, psychologicznych i biologicznych. U podłoża zwykle leży utrata nadziei w trudnym momencie życia, kiedy indywidualne możliwość poradzenia sobie zostały wyczerpane.

W ostatnich dwóch latach obserwujemy, jak pandemia nasiliła trudności życia codziennego, zmieniła funkcjonowanie rodziny, relacje międzyludzkie, warunki pracy czy edukacji. Nie do pominięcia jest też fakt przyśpieszenia przemian kulturowych w ostatnich dekadach, do których nie jesteśmy przygotowani jako społeczeństwo – mówi dr n. med. Iwona Koszewska, apelując o to, aby ze szczególną ostrożnością i wrażliwością mówić czy też pisać o samobójstwach, zwłaszcza o ich przyczynach.

Warto wiedzieć, że do najważniejszych czynników ryzyka popełnienia samobójstwa specjaliści zaliczają m.in.: samotność, brak wsparcia, depresję, niepewność jutra i wspomnianą wcześniej utratę nadziei. Wśród czynników chroniących przed samobójstwem wymieniane są w pierwszym rzędzie: dobre relacje międzyludzkie, silne więzi i wsparcie społeczne, a także odporność psychiczną (tzw. resilience – czyli zdolność dobrego przystosowania się w obliczu przeciwności losu, traumy lub znaczących źródeł stresu).

Wiele wskazuje na to, że kondycja psychiczna Polaków pogarsza się obecnie. Świadczą o tym, poza danymi o zachowaniach samobójczych, także m.in. dane o wzroście liczby realizowanych recept na leki przeciwdepresyjne, jak też dane o wzroście liczby osób poszukujących pomocy u specjalistów ds. zdrowia psychicznego.

– Wszystkie te dane świadczą o narastającym problemie kondycji psychicznej Polaków. Wiąże się to z wielką odpowiedzialnością zapewnienia odpowiedniej pomocy osobom w kryzysie. Szczególnym wyzwaniem dla działań profilaktycznych jest czas pandemii – podsumowuje dr n. med. Iwona Koszewska, przypominając, że w 2021 roku został uruchomiony Program Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025.

W ramach wspomnianego Programu będą opracowane i wdrażane programy profilaktyczne dla wybranych grup ryzyka.

Warto przypomnieć jeszcze, gdzie osoby w kryzysie psychicznym mogą szukać bezpłatnej, fachowej pomocy. Godne polecenia są m.in. następujące całodobowe infolinie:

  • 800 70 22 22 – Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym
  • 800 12 12 12 – infolinia dla dzieci, młodzieży i opiekunów oferująca wsparcie psychologiczne w sytuacji kryzysu
  • 116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży
  • 112 – numer alarmowy (w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia).

 

Zamachy samobójcze w Polsce: analiza danych za lata 2018-2021

Z powodu nasilenia się epidemii COVID-19 konferencja została odwołana.

Zostanie zrealizowana w innym terminie.

Biblioteka

Książki
zobacz wszystkie
Filmy
zobacz wszystkie

O Programie Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym

W dniu 30 marca 2021 r. Rada Ministrów przyjęła Narodowy Program Zdrowia (NPZ) na lata 2021-2025. Celem strategicznym Narodowego Programu Zdrowia jest zwiększenie liczby lat przeżytych w zdrowiu oraz zmniejszenie społecznych nierówności w zdrowiu.

Cele operacyjne NPZ obejmują:
1. Profilaktykę nadwagi i otyłości.
2. Profilaktykę uzależnień.
3. Promocję zdrowia psychicznego.
4. Zdrowie środowiskowe i choroby zakaźne.
5. Wyzwania demograficzne.

W ramach powyższych celów operacyjnych realizowane są zadania z zakresu zdrowia publicznego przez ministra właściwego do spraw zdrowia, we współpracy z właściwymi ministrami, zgodnie z działami administracji rządowej oraz inne podmioty wskazane w ustawie o zdrowiu publicznym.

W NPZ w ramach celu operacyjnego 3 – w części Zapobieganie Zachowaniom Samobójczym zaproponowany został katalog zadań z zakresu zapobiegania zachowaniom samobójczym.
Zadania w części Zapobieganie Zachowaniom Samobójczym:

1. Rozwijanie odpowiedzialnej polityki informacyjnej na temat zachowań samobójczych oraz czynników ryzyka i czynników chroniących z nimi związanych, w tym monitorowanie mediów, stosowanie zaleceń specjalistów (np. suicydologów, specjalistów zdrowia publicznego) w opracowywaniu materiałów informacyjnych i innych przekazów o charakterze medialnym przez instytucje publiczne oraz media publiczne
Realizatorzy: IPiN, MZ, MRD, MZS, MSW, KRRiT, MEN, MSWiN, MON, JST

2. Ograniczanie dostępu do metod dokonywania samobójstw w celu zmniejszenia liczby zachowań samobójczych we wszystkich grupach wiekowych, w tym wspieranie inicjatyw mających na celu poprawę bezpieczeństwa w różnych obiektach, np. mostach, wiaduktach, w obszarze infrastruktury kolejowej (m.in. stacje kolejowe, przejazdy, perony) i budynkach, a także podejmowanie racjonalnych działań w obszarze dostępności leków (OTC), środków medycznych i innych toksycznych substancji chemicznych wykorzystywanych w celach samobójczych
Realizatorzy: MBPiZP, MSW, MI, MZ, JST, Naczelna Izba Aptekarska

3. Opracowanie, wdrażanie i ewaluacja programów profilaktyki uniwersalnej, wskazującej i selektywnej ukierunkowanych na zapobieganie zachowaniom samobójczym, dostosowanych do potrzeb różnych populacji
Realizatorzy: IPiN, MZ, MEN, PTS, jednostka podległa MZ właściwa w sprawie uzależnień, ORE oraz MSW, MON, MS we współpracy z Koordynatorem w odniesieniu do służb mundurowych i osób osadzonych, JST

4. Zapewnienie dostępu do pomocy w kryzysie psychicznym przez dostęp do konsultacji za pośrednictwem narzędzi teleinformatycznych (w tym telefony wsparcia i zaufania, poradnie internetowe, infolinie i linie wsparcia), dostosowanej do potrzeb osób w różnym wieku
Realizatorzy: IPiN, MZ, MSW, MON, MEN, MRD, MZS, JST, podmioty wybrane w drodze konkursu ogłaszanego przez MZ

5. Opracowanie (przy udziale suicydologów i specjalistów zdrowia publicznego), aktualizacja, upowszechnianie i monitorowanie wdrażania standardów postępowania w przypadku ryzyka zachowań samobójczych skierowanych do adekwatnych grup osób i instytucji, m.in. służby zdrowia, pomocy społecznej, kadry pedagogicznej, rodziców, służb mundurowych, mediów i osób duchownych
Realizatorzy: IPiN, MZ, MEN, MRD, MZS, MS, MSW, MRMNiE, MON, PTS

6. Rozwój kompetencji pracowników ochrony zdrowia, pracowników oświaty, pomocy społecznej, służb mundurowych, osób duchownych i innych grup zawodowych, w zakresie wczesnego wykrywania symptomów zachowań samobójczych oraz podejmowania interwencji wobec osób przejawiających zachowania samobójcze
Realizatorzy: IPiN, MZ, MSWiN, MRD, MZS, MP, MS, MSW, MRMNiE, MON, ORE, JST)

7. Rozwój kompetencji przedstawicieli środków masowego przekazu, w szczególności dziennikarzy, redaktorów, sekretarzy redakcji, wydawców
Realizatorzy: IPiN

8. Monitorowanie sytuacji epidemiologicznej, zachowań samobójczych, postaw społecznych
Realizatorzy: IPiN, MZ, MS, MSW, KGP, MON

9. Prowadzenie działalności naukowo-badawczej, w tym prowadzenie badań ukierunkowanych na monitorowanie zachowań samobójczych w różnych populacjach, z uwzględnieniem metod dokonywania zamachów samobójczych, a także prowadzenie badań ukierunkowanych na identyfikację nowych i monitorowanie znanych czynników ryzyka i czynników chroniących, w tym prowadzenie badań w zakresie wpływu mediów na zachowania samobójcze
Realizatorzy: IPiN, MZ, PTS, jednostka podległa MZ właściwa w sprawie uzależnień oraz MSW, MON, MEN, MSWiN

10. Koordynacja działań na rzecz zapobiegania zachowaniom samobójczym określonych w NPZ, z uwzględnieniem możliwości utworzenia i prowadzenia Biura do Spraw Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym
Realizatorzy: MZ, IPiN

Strona internetowa zrealizowana w ramach zadania 10.